17 Şubat 1926 tarihi, Türkiye Cumhuriyeti’nin sadece hukuk sisteminde değil, toplumsal dokusunda da köklü değişimlerin yaşandığı dönüm noktalarından biridir. Türk Medeni Kanunu’nun kabulü, Atatürk’ün açtığı yolda yürüyen genç Cumhuriyet’in “muasır medeniyetler seviyesine ulaşma” hedefinin içi boş bir slogan olmadığını, aksine bireyin yaşamını temelinden değiştirecek hukuki bir iradeyle desteklendiğini kanıtlamıştır. Osmanlı İmparatorluğu’ndan miras kalan çok hukuklu yapıdan, laik ve eşitlikçi bir hukuk düzenine geçiş, modern Türkiye’nin inşa sürecindeki en önemli kilometre taşlarını döşemiştir.
Osmanlı’nın modernleşme döneminde aile, miras ve mülkiyet ilişkilerini düzenlemek için bir kanun derlemesi olarak sunulan Mecelle, İmparatorluğun son yarım yüzyılında medeni hukuka dayanak olarak kullanılsa da 20. yüzyılın dinamik ihtiyaçlarını karşılamaktan uzak kalmıştır. Özellikle Mecelle’de yer alan teolojik referansların çeşitliliği ve kadın-erkek arasındaki hukuki eşitsizlik, modern bir ulus-devlet kurma yolunda aşılması güç olan büyük engeller meydana getirmiştir.
Keza o döneme kadar azınlıkların ve Müslüman tebaanın farklı kurallara tabi olması, toplumsal entegrasyonu zorlaştırmıştır. Tam bu noktada Medeni Kanun, Cumhuriyet’in “Hukuk Birliği” ilkesini hayata geçirmek ve üniter devlet yapısını tahkim etmek amacıyla 1926 yılında yürürlüğe girmiştir. Kanun önünde herkesin eşit sayılması, mezhep veya inanç farkı gözetmeksizin her Türkiye Cumhuriyeti vatandaşının aynı haklara sahip olması, laikliğin hukuk düzenindeki en somut tezahürü olmuştur. Bu durum, sadece bir yargı reformu değil, aynı zamanda ortak bir “vatandaşlık bilinci” inşa edilmesinin de önünü açmıştır.
Türk Medeni Kanunu’nun hazırlık sürecinde İsviçre Medeni Kanunu’nun örnek alınması bu noktada tesadüfi olmamıştır. İsviçre Medeni Kanunu’nun dönemin Avrupa’sına göre yalın ve modern bir metin olması, Türk hukukçularının bu tercihindeki temel motivasyon olmuştur. Dönemin Adliye Vekili Mahmut Esat Bozkurt da bu görüşü destekleyerek, İsviçre Medeni Kanununu “en yeni, en demokrat ve en halkçı metin” olarak ifade etmiştir. Ancak bu tercih, Türk toplumuna dışarıdan bir kalıp giydirme maksadıyla yapılmamıştır. Bilakis bu tercih, çağın gereklerine uygun bir adalet mekanizması kurma arzusundan kaynaklanmıştır. Bu hukuki devrimin kadın-erkek eşitliğine dair en radikal çözümleri sunması da Türk Devrimi’nin karakteriyle tam bir uyum sergilemiştir.
Medeni Kanun’un getirdiği en radikal ve kalıcı değişim, kuşkusuz kadınların hukuki statüsündeki düzenlemeler olmuştur. Bu kanunla birlikte:
- Tek eşlilik esası getirilerek aile yapısı modernleştirilmiştir.
- Resmi nikah zorunluluğu ile evlilik devlet güvencesine alınmış, dini nikahın hukuki sonuç doğurması engellenmiştir.
- Miras ve boşanma konularında kadın ve erkek eşit haklara sahip kılınmıştır.
- Kadınlara tanınan velayet hakkı ve şahitlikte eşitlik, kadını toplumsal hayatta görünür ve güçlü bir aktör haline getirmiştir.
Medeni Kanun, kadına sadece ev içinde haklar tanımamış, aynı zamanda onun sosyal ve ekonomik hayata katılımının önündeki hukuki engelleri de kaldırmıştır. Kadını bir “figüran” olmaktan çıkarıp, ailenin ve toplumun eşit ortağı haline getirmiştir. Bu bağlamda 1926 Devrimi, kadını korunmaya muhtaç bir unsur olmaktan çıkarıp hakları olan bir birey mertebesine yükseltmiştir. Bugün Türkiye’de kadınların elde ettiği her türlü siyasi, akademik, ekonomik kazanımların kökleri, 17 Şubat 1926 sabahında atılan o tarihi imzaya dayanmaktadır.
Medeni Kanun ile yapılan bu düzenlemeler daha sonra 1930, 1932 ve 1934 yıllarında kadınlara tanınacak olan seçme ve seçilme gibi siyasi hakların da sosyolojik zeminini hazırlamıştır. Hukuki eşitlik sağlanmadan, demokratik bir katılımın mümkün olmayacağı gerçeği bu kanunla perçinlenmiştir.
Türk Medeni Kanunu’nun kabulü, bireyin tebaadan vatandaşa dönüştüğü bir özgürlük manifestosudur. Bugün her birey, hür bir şekilde mülk edinebiliyorsa, kadınlar iş hayatında ve sosyal yaşamda erkeklerle omuz omuza durabiliyorsa ve aile kurumu hukuksal bir güvence altındaysa; bu, 17 Şubat 1926 yılında atılan o cesur adımın sonucudur.
Yıl dönümünde bu büyük devrimi anmak, sadece geçmişi yâd etmek değil, laik ve hukuk devleti ilkelerine olan bağlılığımızı tazelemektir. Medeni Kanun, Türkiye’nin çağdaş dünyayla kurduğu en sağlam köprülerden birisidir. 1926 yılında filizlenen bu ruh, dün olduğu gibi bugün de Türkiye’nin aydınlık yüzü ve Atatürk İlkeleriyle kenetlenen demokratik geleceğimizin en güçlü teminatı olmaya devam edecektir.
Dr. Çağlar Solmaz
ADD Kültür Kurulu Üyesi
