İsmet İnönü – Barış Kahramanı

Neredeyse yarım asır önce bu dünyadan ayrılan bir liderin ülkenin gündeminden düşmemesi ilginçtir. Bunun başlıca nedeni İsmet İnönü’nün,  Cumhuriyetimizin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk’ün en yakın silah ve dava arkadaşı olmasıdır. Bu yüzden, Atatürk’ü doğrudan hedef alamayanlar, İnönü’ye hücum ederler. Zaten bu gerçeği Atatürk de zamanında görmüş ve bir gün İnönü’yü yanına çağırarak uyarmış. İnönü o konuşmayı yıllar sonra Abdi İpekçi’ye şöyle aktarmış: ” İçeride karışıklıkların olduğu, birtakım ciddi meselelerin belirdiği bir sırada idi. Atatürk ile oturmuş, vaziyeti mütalaa ediyorduk. Birden bana şunları söyledi: “Rejim aleyhtarlarının bir tek ümitleri vardır, bir tek ümitleri kalmıştır: Aramızda çıkacak ihtilaf… Seninle benim aramda çıkacak ihtilaf… İçeride, dışarıda ümit buna bağlanmıştır. Hatırında olsun bu…” (1)

Atatürk ve İnönü’nün dostlukları Harp Okulundan başlar. Daha sonra, bugün çok gündemde olan meseleler için birlikte uğraşmışlar, Kafkas, Suriye ve Filistin cephelerinde birlikte savaşmışlardır. Atatürk’ün İnönü’ye Kafkas cephesinde verdiği askeri sicil (20 Mayıs 1917) tarihi arkadaşlığın en önemli belgesidir. Muş Cephesindeki  birliktelikten sonra Atatürk’ün İnönü için yazdığı ve üst makamlara (Başkomutanlık Vekaletine ve Kafkas Ordu Grubu Komutanlığına) gönderdiği sicilinde bakın neler var:

Albay İsmet (İnönü) hakkında Gizli Sicil Telgrafı

Tarih – 20 Mayıs 1917 Şifre- 113

Geçenlerde 20. Kolordu Komutanlığına atanan 4. Kolordu K.Albay İsmet beyin nitelikleri ve iktidarı hakkındaki görüşlerim aşağıda arzedilmiştir.

Ciddi, faal, zeki ve becerikli, yüksek fikirli, astlarına ve savaş psikolojisine hakim ve etkili, iyi bir derin görüşe ve çabuk kavrayışa sahip…. Askeri bilgisi ve kavrayışı güzel ve geniş; doğru, kesin ve tereddütsüz karar sahibi, cesur ve kişisel kararı ile hareket etmek kabiliyetine sahiptir.

Ordu ve memlekette üzerine alacağı görevlerde ve önemli vatani hizmetlerde kendisinden büyük hizmetler beklenir.

Belirgin nitelikleri her türlü askeri harekatta başarılı olacağı güvenini vermiştir.

Çok mükemmel bir ahlak ve davranış sahibi, görgüsü takdire değer. Her zaman üstlerinin, astlarının ve çevresinin emniyet, itimat ve sevgisini kazanmaya çalışan ve bunu başaran dürüst bir kişidir.

2. Ordu Komutan

Mustafa Kemal(2)

Kurtuluş Savaşı’nda, Birinci ve İkinci İnönü Savaşları’nda İsmet Paşa’nın en büyük dayanağı Mustafa Kemal olmuştur.

Batı Cephesi Komutanı ve Genelkurmay Başkanı İsmet Paşa’ya                              01.04.1921

Bütün dünya tarihinde, sizin İnönü Meydan Muharebeleri’nde üzerinize yüklendiğiniz görev kadar ağır bir görev yüklenmiş komutanlar pek azdır. Milletimizin İstiklal ve varlığı, dahice idareniz altında görevlerini şerefle yapan komuta ve silâh arkadaşlarınızın kalbine ve vatanseverliğine büyük bir güvenle dayanıyordu.

Siz orada yalnız düşmanı değil, milletin makûs  talihini de yendiniz. İstilâ altındaki talihsiz topraklarımızla birlikte bütün vatan, bugün en ücra köşelerine kadar zaferinizi kutluyor. Düşmanın istilâ hırsı, azminizin ve vatanseverliğinizin yalçın kayalarına başını çarparak paramparça oldu.

Adınızı tarihin şeref âbidelerine yazan ve bütün millete size karşı sonsuz bir minnet ve şükran duygusu uyandıran büyük gazâ ve zaferinizi tebrik ederken, üstünde durduğunuz tepenin size binlerce düşman ölüleriyle dolu bir şeref meydanı seyrettirdiği kadar, milletimiz ve kendiniz için yükseliş parıltılarıyla dolu bir geleceğin ufkuna da baktığını ve hâkim olduğunu söylemek isterim.

Büyük Millet Meclisi Başkanı

Mustafa Kemal (3)

Ama asıl en önemlisi, Atatürk’ün barış elçisi olarak İnönü’yü seçmesidir. Öncelikle,  Mudanya Ateşkes görüşmelerinde silah arkadaşını görevlendirmiş daha sonra dönemin bütün büyük güçlerine karşı, çökmüş bir imparatorluktan yeni bir devletin kuruluşuna imza atan Lozan Antlaşması görüşmelerini ona emanet etmiştir.

Kuşkusuz hem Mudanya, hem de Lozan’da İnönü’ye yol gösteren, cesaret veren, gerektiğinde onu savunan Mustafa Kemal’dir. Atatürk, eseri olan Nutuk’ta Lozan’ı şu şekilde tanımlar:

“Saygıdeğer Efendiler, Lozan Barış Antlaşması’ndaki hükümleri öteki barış teklifleriyle daha fazla karşılaştırmanın yersiz olduğu düşüncesindeyim. Bu antlaşma, Türk milletine karşı, yüzyıllardan beri hazırlanmış ve Sévres Antlaşması ile tamamlandığı sanılmış büyük bir suikastın sonuçsuz kaldığını bildirir bir belgedir. Osmanlı tarihinde benzeri görülmemiş bir siyasi zafer eseridir!”

İnönü, 22 yıl boyunca Atatürk’le birlikte devrimler üzerinde çalışmış, genç Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş aşamasının her kademesinde bulunmuştur.

İsmet İnönü, harf devriminin öncülerinden birisidir. Harf devrimi bu ülkenin muasır medeniyetler seviyesine ulaşması yolunda atılan en akılcı ve ilerici adımlar arasındadır. 1923’e gelindiğinde Osmanlı’da okuma yazma oranı yüzde 7. Kadınlarda bu oran yüzde 1’e zor yaklaşıyor. Yeni doğan modern Türkiye’de, daha emekleme dönemlerinde, 3 Mart 1924 tarihinde Tevhid-i Tedrisat Kanunu (Öğretim Birliği Yasası) çıkıyor. Kızlar okumaya başlıyor. Zorunlu eğitim 5 yıl oluyor.

İsmet İnönü’nün Dil Devrimi üzerine verdiği katkıları siz değerli okuyucular ile paylaşmak isterim. Mayıs 1928’de kurulan dil heyetinin raporu Atatürk’e ve İnönü’ye sunuluyor. O dönem Dolmabahçe Sarayı’nda açılan kursları İnönü yakından takip ediyor ve katılanları karatahtaya kaldırarak bazı harfleri yazdırıyor, yeni harflerin eski harflere göre üstünlüğünü anlatıyordu. İnönü karatahtaya kaldırdığı yurttaşlara şunu yazdırıyor: “Türk ulusunu cehaletten kurtarmak için önce yazısını medeni ve asrın gereklerini karşılayacak bir hale getirmek gerekir. İkinci düşünce olarak bu dil heyetinin hazırladığı abece, istediğimiz gereksinimi karşılayacak abecedir, buna yöneleceksiniz. Üçüncü fikir, bu abece bizim dilimizi ne ölçüde geliştirecektir, yıllar ilerledikçe siz bunu anlayacaksınız. Dilimize ne büyük yardımı olacağını bu abeceyi kabul edip uyguladıktan sonra göreceksiniz.”(4)

Dilimize İnönü’nün kazandırdığı birçok sözcük vardır ama bu sözcüklerden en dikkat çekici olanı “gelenek” sözcüğüdür. Aynı zamanda İnönü, dönemin Milli Eğitim Bakanı Hasan Ali Yücel ile hukuk dilinin Türkçeleşmesi adına çalışmalar başlatmış, Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nu Osmanlıca hükümlerine dokunmadan Türkçeliştirme talimatını vermiştir. 1942 yılında İnönü’nün verdiği talimattan sonra 15 Ocak 1945’te “Anayasa” adıyla Türkçeleşmiş bir metin kanunlaşmış oldu.(5)

Mustafa Kemal Atatürk’ün ölümünden sonra acılı Türk halkını teselli eden liderdi İsmet İnönü. Atatürk’ün başlattığı bu yolu, yakın arkadaşı olarak devam ettirdi. Bugün, İsmet İnönü’yü anlamak için önce Kurtuluş Savaşı dönemini ardından 2. Dünya Savaşı dönemini bilmek gerekir.

Sizlerle bir gözlemimi paylaşmak isterim.  Avrupa Konseyi Parlamenterler Meclisi’ndeki güncel görevimden dolayı sık sık Avrupa’ya seyahatlerim oluyor. O memleketlerde 2.Dünya Savaşı’nın adeta bizim Kurtuluş Savaşımız gibi bir önemi var. Alman işgaline karşı direnişi başlatan Charles de Gaule ya da İngiltere’de Winston Churchill o dönemin kahramanları olarak görülür. Onlara karşı asla saygısızlık yapılmaz. Oralarda hiç kimse kurtuluşa yardım etmiş liderleri eleştirmez. Her parti onları ulusal kahraman olarak görür.

Ama bugünün Türkiye’sinde Kurtuluş Savaşı kahramanı, 2. Cumhurbaşkanımız İsmet İnönü, siyasiler tarafından seviyesizce ve asılsız iddialarla eleştiriliyor. İsmet Paşa’nın tabii ki eleştirilecek yönleri bulunabilir ama Cumhuriyet tarihinin Atatürk’ten sonra onun ilkelerini taşımak için en çok mücadele eden ve bunun yükünü taşıyan ama hiç vazgeçmeyen kişi, İnönü’dür.

2. Dünya Savaşı sırasında sık sık karşı karşıya geldiği İngiliz siyaset adamı ve Britanya Başbakanı,(1940-1945 ve 1951-1955), Winston S.Churchill tarafından, 14 Mayıs 1950’de yapılan seçimlerin ardından CHP’nin muhalefete düşmesi nedeniyle İnönü için 31 Mayıs tarihinde kaleme aldığı tarihi mektubu hatırlatmak isterim.

‘‘General İnönü’ye,

Aziz Generalim,

Her ne kadar benim Türk politika işlerine karışmaklığım doğru olmayabilirse de Türkiye’nin mukadderatına riyaset ettiğiniz uzun devrenin kapanmış olduğunu şahsen büyük bir teessür duyarak okumuş bulunuyorum.

Bana öyle geliyor ki tarih, General olarak kazandığınız zaferlerden başka, Türk Cumhuriyeti’ni İkinci Cihan Harbi’nin vahim tehlikeleri içinden nasıl sıyırıp geçirdiğinizi ve aynı zamanda Mustafa Kemal tarafından sert mücadelelerle kurulmuş olan liberal ve müterakki hükümet sistemini nasıl muhafaza ettiğinizi hayranlıkla kaydedecektir.

Dostça ve zevkli olan mülakatımızı daima hatırlarım ve politika sahnesinden şimdiki çekilişinizde size en iyi dileklerimi yollarım.’’;

Pek samimiyetle sizin

Winston S.Churchill   (6)

Tek davası demokrasi olan İnönü

Türkiye’de çok partili hayata geçiş İsmet İnönü’nün Cumhurbaşkanlığı döneminde yaşanmıştır.

Atatürk ile İnönü’nün gerçekleştirmek istedikleri şeydi bu… Atatürk öldükten sonra İnönü’nün İstanbul Üniversitesi’nde yaptığı tarihi bir konuşma vardır, 2.Dünya Savaşı henüz başlamamıştı. İnönü o konuşmasında “İlk hedefimiz çok partili hayata geçmektir” diyor. Ama bunu söyledikten bir süre sonra savaş başlıyor. Savaş tam altı sene sürüyor. Savaş bittikten bir yıl sonra 1946’da Demokrat Parti (DP) kuruluyor. Bir anlamda İnönü, Atatürk’le birlikte başlattığı mücadelenin son halkasını gerçekleştiriyor. O dönem İnönü’nün yakın çevresi demokrasiye geçiş için erken olduğunu ve savaş koşullarının getirdiği olumsuzluktan bahsediyorlardı. Ama o dönemin tek güçlü lideri İnönü, ben aileme güveniyorum , diyor. Ailesinin, hırsızlık, yolsuzluk gibi işlere bulaşmadıklarını biliyor. CHP 1950’de seçimleri kaybettiğinde, Erdal İnönü yurt dışından babasına mektup yolluyor ve “Siz üzülmeyin, bu sizin en büyük zaferinizdir” diyor. Demokrasiyi içselleştiren Erdal İnönü o mektubu yazdığında henüz 20 yaşında. İsmet İnönü’nün çocuklarına güvenmekte ne kadar haklı olduğunu görebiliyoruz.

Yazımı, İsmet İnönü’nü demokrasi hakkındaki görüşü ile tamamlamak isterim.1963 senesinde bir Meclis Genel Görüşmesinde yaptığı konuşmada İsmet İnönü demokrasi hakkında günümüz siyasilerine ders niteliğinde olacak şu sözleri söylüyor; “Şunu kat’iyetle ifade edeyim ki, demokratik rejimi bir intikam idaresi kurmak için vasıta yapmak isteyenler, başarı kazanamayacak. “

Referanslar

* İsmet İnönü’nün torunu. CHP Ankara Milletvekili

(1) İnönü Atatürk ‘ü Anlatıyor. Abdi İpekçi. ka Kitap

(2) http://www.atam.gov.tr/nutuk/ikinci-inonu-zaferi-ve-ismet-pasanin-metristepede-gordugu-durum

(3) İsmet İnönü’ye Saygı, Türk Devrim Kurumu, Yayım tarihi 2000, Sayfa 34

(4) Tanıkların Anılarıyla İsmet İnönü, Sözler ve Dersler, Mustafa Bilgehan, 1.Basım, 2014, s. 23

(5) Tanıkların Anılarıyla İsmet İnönü, Sözler ve Dersler, Mustafa Bilgehan, 1.Basım, 2014, s. 28

(6) http://www.ismetinonu.org.tr/index.php/anasayfa/47-tarihten/199-inonu-canakkaleyi

Top